We wczesnym średniowieczu na omawianym przez nas obszarze dominującą rolę odgrywała Ruda. Tam znajdowała się siedziba kasztelanii, a od początku XIII wieku również archidiakonat. Od tego grodu wzięła swą nazwę także okoliczna ziemia, zw. ziemią rudzką. Znaczenie Rudy stopniowo zmniejszało się na korzyść Wielunia. Świadczy o tym fakt częstszego używania terminu ziemia wieluńska, który od 1299 r. całkowicie zastąpił (w dokumentach) określenie ziemia rudzka. Ponadto w 1281 r. przeniesiono siedzibę kasztelanii z Rudy do Wielunia.

Laskonogi kontra Odonic

W okresie rozbicia dzielnicowego ziemia rudzka weszła w skład dzielnicy senioralnej. Władzę nad nią sprawowali kolejno: Władysław Wygnaniec, Bolesław Kędzierzawy, Mieszko Stary i Kazimierz Sprawiedliwy. W wyniku toczących się walk o władzę w dzielnicach, w 1181 r. Mieszko odzyskał Wielkopolskę i przyłączył do niej ziemię rudzką. Od 1183 r. władzę nad kasztelanią rudzką i całym kaliskiem sprawował syn Mieszka Starego, Odon. Po jego śmierci w 1194 r. ziemie te przeszły w posiadanie jego syna Władysława Odonica. Ze względu na jego małoletniość opiekę nad nim sprawował najpierw dziadek, a potem stryj - Władysław Laskonogi. Po dojściu do pełnoletności młody Odonic musiał podjąć walkę o swoją spuściznę po ojcu, gdyż stryj nie chciał mu jej dobrowolnie oddać. Mimo początkowo ponoszonych klęsk, udało mu się w 1207 r. odzyskać tymczasowo kaliskie i rudzkie. Przyjął również tytuł księcia kaliskiego. Zwycięstwo to było możliwe dzięki pomocy Henryka Brodatego, księcia śląskiego. Rządy jego trwały do 1217 r., kiedy to ponownie utracił władzę na rzecz Władysława Laskonogiego. Ten dziesięcioletni okres sprawowania przez niego rządów, miał duże znaczenie dla tych ziem. Według legendy właśnie w tym okresie został założony Wieluń. Wygnany Odonic prawdopodobnie schronił się na Węgrzech. Uzyskawszy pomoc księcia pomorskiego Świętopełka opanował w 1219 r. ważny, przygraniczny gród - Ujście. W wyniku wygranej bitwy z Laskonogim w 1227 r. prawie cała Wielkopolska znalazła się pod jego panowaniem. W tym samym roku z inicjatywy księcia krakowskiego Leszka Białego został zwołany do Gąsawy wiec, w celu pogodzenia zwaśnionych stron i rozwiązania spraw pomorskich. Zdradziecki Odonic sprzymierzył się z Świętopełkiem, którego wojska napadły na obradujących książąt. W wyniku walk zginął Leszek Biały, a synowi Odona udało się opanować Wielkopolskę wraz z ziemią rudzką. Nie był to jednak koniec walk.
Władysław Laskonogi, powołany przez możnych na tron krakowski, ponownie rozpoczął walki z bratankiem, którego udało mu się pojmać w 1228 r. Odonic zbiegłszy z niewoli sprzymierzył się z Konradem Mazowieckim i wspólnie najechali na Wielkopolskę. Trzeci raz udało mu się pokonać stryja i zmusić go do szukania schronienia na Śląsku. Laskonogi umarł tam w 1231 r., zapisując wcześniej Wielkopolskę księciu śląskiemu Henrykowi Brodatemu. Uczynił to zgodnie z zawartym w Dankowie w 1217 r. układem na przeżycie. Zakładał on, że w razie bezpotomnej śmierci jednego z sygnatariuszy układu drugi odziedziczy jego księstwo.

Pod śląskimi rządami

Rozpoczął się więc nowy etap walk o Wielkopolskę, a tym samym o ziemię rudzką. Książę śląski domagał się tych terenów, a także zapłaty za udzieloną Odonicowi pomoc zbrojną w 1207 r. Aby wyegzekwować swoje prawa podjął działania zbrojne. W wyniku pierwszej wyprawy w 1233 r. utracił związane ze Śląskiem Ostrzeszowskie, natomiast dużo lepiej zakończyła się dla niego wyprawa z następnego roku. W wyniku podpisanego wtedy układu Henryk uzyskał Kalisz, ziemię rudzką, Śrem i Santok. W ten sposób ziemia rudzka znalazła się w obrębie księstwa wrocławskiego. Po śmierci Henryka Brodatego, ziemie te odziedziczył Henryk Pobożny. Ostatecznie pokonał on Odonica, który zmarł w 1239 r., władając jedynie zachodnimi skrawkami Wielkopolski.

Henryk Pobożny nadał w 1238 r. ziemię kaliską i rudzką księżnej Violi, wdowie po księciu opolskim Kazimierzu, wnuku Władysława Wygnańca. Księżna sprawowała tu rządy wraz z małoletnim synem Władysławem. Używała ona tytułu księżnej na Kaliszu i Rudzie. Jej starszy syn Mieszko, książę opolski, rościł sobie pewne prawa do zwierzchnictwa nad tą ziemią.

Powrót do Wielkopolski

Śmierć księcia Henryka Pobożnego pod Legnicą, w czasie najazdu tatarskiego w 1241 r., umożliwiła synom Odonica podjęcie akcji rewindykacyjnej w celu likwidacji śląskiego panowania w Wielkopolsce. Przemysł I i Bolesław Pobożny, uzyskawszy poparcie możnowładztwa i rycerstwa wielkopolskiego, opanowali ziemię kaliską i część ziemi rudzkiej. W ich posiadaniu była zachodnia część ziemi rudzkiej, natomiast nad wschodnią, gdzie znajdowała się Ruda, władzę sprawował syn Violi Władysław. W 1247 r. Przemysł i Bolesław podzielili między siebie ziemie wielkopolskie będące w ich posiadaniu. Pierwszy otrzymał poznańskie, natomiast drugi kaliskie z zachodnią częścią ziemi rudzkiej. Trzy lata później bracia zamienili się dzielnicami.

Po śmierci Mieszka opolskiego w 1246 r. władzę nad jego dzielnicą przejął jego młodszy brat Władysław, książę na Rudzie. Nie chcąc płacić 500 grzywien wdowie po bracie, zaproponował jej księstwo rudzkie. Sytuację tę wykorzystał jednak Przemysł I, który zajął siłą Rudę i przyłączył całą ziemię rudzką do Wielkopolski. Miało to miejsce w 1249 r. Władysław opolski zrzekł się wszelkich pretensji do Kalisza i ziemi rudzkiej, otrzymując w zamian za żonę Eufemię, siostrę Przemysła I. W 1253 r. Przemysł i Bolesław ponownie dokonali zamiany swoich dzielnic. Po śmierci tego pierwszego, niepodzielnym władcą całej Wielkopolski został Bolesław Pobożny. Za jego panowania poważnemu rozszerzeniu uległy granice ziemi rudzkiej, do której przyłączył okolice Mykanowa. Ponadto w 1268 r.