Przypisy
↑ 1. E. Rydz - Śmigły, Czy Polska mogła uniknąć wojny? [w:] Zeszyty Historyczne, nr 2, Paryż 1962, s. 129.
↑ 2. Program Niemieckiej Partii Robotniczej (DAP), uchwalony w Monachium 24 II 1920 r. [w:] Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, pod. red. M. Sobańskiej - Bondaruk, Warszawa 1998, s. 88 i 89. Poza tym dla poznania zamierzeń Hitlera w okresie późniejszym reprezentatywne są: Notatki generała Liebmanna z przemówienia Hitlera, wygłoszonego w mieszkaniu generała Hammerstein - Equor, w Berlinie, 3 lutego 1933 r., na zebraniu niemieckich generałów, [w:] B. Czarnecki, Fall Weiss. Z genezy hitlerowskiej agresji przeciw Polsce, Warszawa 1961, s. 166 i 167.
↑ 3. P. Matusak, E. Pawłowski, T. Rawski, Druga wojna światowa 1939 - 1945, t. 1, Siedlce 2003, s. 36.
↑ 4. M. K. Kamiński, M. J. Zacharias, Polityka zagraniczna Rzeczpospolitej Polskiej 1918 - 1939, Warszawa 1998, s. 255.
↑ 5. S. Żerko, Polska polityka zagraniczna w styczniu - sierpniu 1939 r., Polski Przegląd Dyplomatyczny 2005, t. 5 (27), s. 23.
↑ 6. E. Grodziński, Filozofia Adolfa Hitlera w Mein Kampf, Warszawa - Olsztyn 1992, s. 105.
↑ 7. W. Pobóg - Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski 1914 - 1939, t. 2, cz. 2, Gdańsk 1990, s. 739, przypis 106. Problem posiada bogatą literaturę, oświetlenie nieprzychylne dla Piłsudskiego patrz np. K. Lapter, Pakt Piłsudski - Hitler. Polsko - niemiecka deklaracja o niestosowaniu przemocy z 26 stycznia 1934 roku, Warszawa 1962, s. 217, przypis 1 oraz S. Sierpowski, Wojna prewencyjna w szerszym kontekście, Wiadomości Historyczne 1984, nr 1, s. 15 - 31. Ponadto patrz: J. Karski, Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919 - 1945, (bmw) Wszechnica Społeczno - Polityczna 1989, s. 102 - 106. W Historii dyplomacji polskiej, Warszawa 1995, t. IV, pod red. P. Łossowskiego s. 456, w części napisanej przez Andrzeja Skrzypka znajduje się zaledwie wzmianka na temat wojny prewencyjnej, wymienionej jako instrumencie nacisku Polski na mocarstwa zachodnie w celu rozpoznania ich stanowiska wobec zmian politycznych w Niemczech. Obszerne omówienie problemu wojny prewencyjnej wraz z podaniem najnowszej literatury w: H. Bułhak, Polska - Francja, z dziejów sojuszu 1933 - 1936, Warszawa 2000, s. 18 - 31.
↑ 8. Tekst konwencji [w:] Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918 - 1939, Warszawa 1996, t. II 1933 - 1939, pod red. T. Jędruszczaka i M. Nowak - Kiełbikowej, s. 32, dok. nr 8.
↑ 9. Tekst konwencji [w:] Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918 - 1939, Warszawa 1989, t. I 1918 - 1932, pod red. T. Jędruszczaka i M. Nowak - Kiełbikowej, s. 487, dok. nr 106.
↑ 10. J. Beck, Ostatni raport, Warszawa 1987, s. 28 i 29.
↑ 11. Szerzej na temat świadomości elit polityczno - wojskowych o celach i możliwościach Niemiec patrz: G. Łukomski, Generał Antoni Szymański (1894-1973), Pruszków - Warszawa - Londyn 2006, s. 32 - 40.
↑ 12. S. Żerko, op. cit., s. 21. Ponadto wartościowe informacje na ten temat zawiera praca S. Żerko, Stosunki polsko - niemieckie 1938 - 1939, Poznań 1998, s. 15 - 33.
↑ 13. Tekst konwencji [w:] Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918 - 1939..., t. I 1918 - 1932, s. 129 - 133, dok. nr 29 i 30.
↑ 14. P. P. Wieczorkiewicz, Kampania 1939 roku, Warszawa 2001, s. 8. Zdzisław Jagiełło w pracy Piechota Wojska Polskiego 1918 - 1939, Warszawa 2005, s. 245 i 246 podaje inne obliczenia, szacujące wydatki wegetacyjne na poziomie ok. 50 %. Inna opinia u A. Rzepniewskiego, [w:] Zarys dziejów wojskowości polskiej (1864 - 1939), pod red. P. Staweckiego, Warszawa 1990, s. 548 (dalej cyt. Zarys dziejów wojskowości...), sytuującego wydatki wegetacyjne WP w granicach średniej europejskiej. Pośrednie dane (60 - 65 %) podaje za K. Krzyżanowskim, Wydatki wojskowe Polski w latach 1918 - 1939,Warszawa 1976, s. 88, Piotr Stawecki [w:] Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej, Wojna obronna Polski 1939, po red. E. Kozłowskiego, Warszawa 1979, s. 118 (dalej cyt. Polski czyn zbrojny...).
↑ 15. Z. Jagiełło, op. cit., s. 246 wyliczył, że zredukowanie armii czasu pokojowego o 10 dywizji piechoty pozwalałoby zaoszczędzić ok. 80 mln zł rocznie, a zmniejszenie liczebności kawalerii dawałoby ok. 120 - 150 mln zł. Środki te mogłyby być przeznaczone na dozbrojenie.
↑ 16. S. Żerko, Stosunki polsko - niemieckie 1938 - 1939, Poznań 1998, s. 16 oraz H. Bułhak, op. cit., s. 11 i 12.
↑ 17. W. Stachiewicz, Wierności dochować żołnierskiej. Przygotowania wojenne w Polsce 1935 - 1939 oraz kampania 1939 w relacjach i rozważaniach szefa Sztabu Głównego i szefa Sztabu Naczelnego Wodza, Warszawa 1998, s. 409 i 410.
↑ 18. Tekst konwencji [w:] Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918-1939..., t. I: 1919 - 1932, s. 452 - 454, dok. nr 102.
↑ 19. W. Pobóg - Malinowski, op. cit., s.746 i 747.
↑ 20.C. Grzelak, H. Stańczyk, Kampania Polska 1939 roku. Początek II wojny światowej, Warszawa 2006, s. 24.
↑ 21. W. Pobóg - Malinowski, op. cit., s. 695 - 697.
↑ 22. Nota rządu Republiki Litewskiej w sprawie nawiązania stosunków dyplomatycznych z Rzeczpospolitą Polską z 19 marca 1938 roku [w:] Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918 - 1939, Warszawa 1996, t. II 1933 - 1939, pod red. T. Jędruszczaka i M. Nowak - Kiełbikowej, s. 303, dok. nr 6.
↑ 23. S. Żerko, Polska polityka zagraniczna w styczniu - sierpniu 1939 r., Polski Przegląd Dyplomatyczny 2005, t. 5 (27), s. 21 i 22. A. Albert (W. Roszkowski), Najnowsza historia Polski 1918 - 1980, Londyn 1989, s. 256. Krytyczne oświetlenie polskiej polityki zagranicznej po śmierci Piłsudskiego: S. Mackiewicz (Cat), Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 5 lipca 1945 r., Londyn (brw), s. 277 - 283.
↑ 24. Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. [w:] System polityczny Polski współczesnej, Materiały do ćwiczeń, oprac. J. Och i A. W. Sobociński, Gdańsk 1996 s. 50.
↑ 25. T. Jurga, Obrona Polski 1939, Warszawa 1990, s. 778.
↑ 26. E. Kozłowski, Wojsko Polskie w latach 1936 - 1939 - próby modernizacji i rozbudowy, Warszawa 1974, s. 18.
↑ 27. Encyklopedia Historii Drugiej Rzeczpospolitej, pod red. A. Garlickiego, Warszawa 1999, s. 386.
↑ 28. Tamże, s. 386.
↑ 29. T. Jurga, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 r. Organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad, Warszawa 1975, s. 36 - 40.
↑ 30. W. Stachiewicz, op. cit., s. 154 - 157.
↑ 31. T. Jurga, op. cit., s. 37.
↑ 32. P. Stawecki, Szefowie Sztabu Generalnego (Głównego) II Rzeczpospolitej, Przegląd Historyczno - Wojskowy 2004, nr 4, s. 89.
↑ 33. Tamże, s. 87.
↑ 34. E. Kozłowski, op. cit., s. 90, przypis 38 gdzie relacja płk Brunona Romiszewskiego na temat stosunków między generałami Kasprzyckim i Stachiewiczem.
↑ 35. W. Stachiewicz, op. cit., s. 216. W raporcie Szefa Oddziału I Sztabu Głównego WP do Szefa Sztabu Głównego, gen. bryg. J. Gąsiorowskiego, o stanie przygotowań wojennych z 16 maja 1935 roku potwierdzenie informacji o niezakończonych procesach przezbrojeniowych, [w:] Wojna obronna Polski 1939. Wybór źródeł, pod red. E. Kozłowskiego, Warszawa 1968, s. 23, zał. 1 do dok. nr 1.
↑ 36. E. Kozłowski, op. cit., s. 19 i 20.
↑ 37. Warto przytoczyć za E. Kozłowskim, op. cit., s. 145 i 146, opinię ze sprawozdania z ćwiczeń międzybrygadowych z 1935 roku reprezentatywnego przedstawiciela polskiej kawalerii, gen. G. Orlicz - Dreszera: "Widziałem szarże szwadronów, plutonów, sekcji, a nawet poszczególnych ułanów, wykonywane w warunkach urągających elementarnym prawom logiki. Oficerowie jednego z pułków strony niebieskiej jak komturowie krzyżaccy pędzili w rozwianych płaszczach na czele swoich plutonów szarżujących na las. Jeżeli ludzie i konie wyszli z tego turnieju bez większego uszczerbku na ciele, to chyba dlatego, że Bóg długo znosi ludzkie wybryki. Na widok szarży szwadronu z 5 pułku ułanów na kompanię "TK" skończyła się jednak nawet cierpliwość boska, gdyż szarża ta została okupiona kontuzją jednego ułana i śmiercią jednego konia". Podobny przypadek z roku 1933 w czasie ćwiczeń międzypułkowych (79 pułk piechoty i Nowogródzka Brygada Kawalerii) w Kosowie Poleskim opisuje Franciszek Skibiński. Na tankietki "TK" szarżował szwadron pionierów. Patrz: F. Skibiński, Ułańska młodość 1917 - 1939, Warszawa 1989, s. 229.
↑ 38. E. Kozłowski, op. cit., s. 166.
↑ 39. Tamże, s. 186 i 187.
↑ 40. Tamże, s. 21.
↑ 41. Tamże, s. 221 i 222.
↑ 42. Tamże, s. 232.
↑ 43. Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. I, Kampania wrześniowa 1939, cz. 1, Polityczne i wojskowe położenie Polski przed wojną, Londyn 1951, s. 157 (dalej cyt. PSZ).
↑ 44. P. Stawecki, Wojsko Marszałka Józefa Piłsudskiego 12 V 1926 - 12 V 1935, Warszawa 2004, s. 186; L. Wyszczelski w pracy Wojsko Piłsudskiego. Wojsko Polskie w latach 1926 - 1935, Warszawa 2005, s. 163 podaje liczbę 295 samolotów dla roku 1929.
↑ 45. E. Kozłowski, op. cit., s. 22. Według C. Grzelaka, H. Stańczyka, op. cit., s. 59 i 60 siły lotnicze Związku Radzieckiego w 1938 roku liczyły 8867 samolotów bojowych.
↑ 46. E. Kozłowski, op. cit., s. 26 i 27.
↑ 47. W. Kozaczuk, Bitwa o tajemnice. Służby wywiadowcze Polski i Niemiec 1918 - 1939, Warszawa 1999, s. 180.
↑ 48. W. Stachiewicz, op. cit., s. 216 - 220.
↑ 49. Tamże, s. 158.
↑ 50. E. Kozłowski, op. cit., s. 90.
↑ 51. Tamże, s. 31.
↑ 52. W. Stachiewicz, op. cit., s. 220 i 221.
↑ 53. Z. Jagiełło, op. cit., s. 282 zwraca uwagę na ograniczenia w możliwościach motoryzacji armii w postaci dużych kosztów (budżet wojskowy musiałby ponosić większość kosztów rozbudowy przemysłu motoryzacyjnego z powodu jego niewielkich rozmiarów w Polsce) i słabości własnego przemysłu samochodowego. Ważna była też niewielka ilość i ogromna różnorodność typów samochodów cywilnych możliwych do mobilizacji i wykorzystania przez wojsko.
↑ 54. Podobna opinia w pracy E. Kozłowskiego, op. cit., s. 296.
↑ 55. Wojna obronna..., s. 120, dok. nr 28; E. Kozłowski, op. cit., s. 35. Według W. Stachiewicza, op. cit., s. 318, Polska przeznaczała (lata budżetowe od 1936/1937 do 1939/1940) na wojsko i zbrojenia ponad 40 % wydatków całego budżetu państwowego (!). Wydaje się, że uzasadnione były zatem obawy ministra skarbu E. Kwiatkowskiego o stabilność finansową państwa.
↑ 56. E. Kozłowskiego, op. cit., s. 36.
↑ 57. Encyklopedia Historii II Rzeczpospolitej..., s. 56.
↑ 58. W. Stachiewicz, op. cit., s. 236, 237.
↑ 59. Z. Jagiełło, op. cit., s. 247 wymienia sumę ok. 86 mln zł osiągniętą jako zysk z eksportu polskiego uzbrojenia w latach 1935 - 1939. Było to z reguły uzbrojenie nowoczesne. 87% sprzedaży spółki "Sepewe" przypada na lata 1936 - 1939, kiedy zagrożenie zewnętrzne Polski narastało.
↑ 60. Z. Jagiełło, op. cit., s. 267.
↑ 61. T. Jurga, op. cit., s. 67 - 70, maksymalny zasięg rażenia armaty 105 mm to 15 200 m, a haubicy 155 mm 11 200 m.
↑ 62. E. Kozłowski, op. cit., s. 156.
↑ 63. T. Jurga, op. cit., s. 19 - 21.
↑ 64. E. Kozłowski, op. cit., s. 205 i 206 błędnie podaje jakoby w 10 Brygadzie Kawalerii (Pancerno - Motorowej) na etacie wojennym było tylko 13 sztuk tankietek "TKS". T. Jurga Obrona Polski..., s. 266 podaje w składzie brygady pancerno - motorowej liczbę 20 tankietek "TKS" i 12 czołgów lekkich "Vickers". Analogiczne dane można znaleźć w PSZ t. I, cz. 1, Tabele Ordre de Bataille Polskich Sił Zbrojnych w dniu 1 września 1939, Tabela XII. S. Maczek, Od podwody do czołga, Lublin - Londyn 1990, s. 55 podaje, że liczba czołgów "Vickers" w brygadzie w chwili wybuchu wojny wynosiła 9 sztuk i były to wozy zużyte. Brygada nie otrzymała batalionu czołgów "7 TP", lecz 2 kompanie tankietek "TKS" i w/w czołgi "Vickers". Zmniejszono też jej przydział artylerii do 4 haubic 100 mm i 4 dział 75 mm.
↑ 65. E. Kozłowski, op. cit., s. 316 - 323.
↑ 66. Tamże, s. 335.
↑ 67. Tamże, s. 335.
↑ 68. W. Stachiewicz, op. cit., s. 320 i 321. Porównaj także: T. Kutrzeba, Studium planu strategicznego Polski przeciw Niemcom z przełomu 1937 - 1938, WPH 1986, nr 2, s. 245. Z. Jagiełło, op. cit., s. 244 podaje, że w roku budżetowym 1936/37 Niemcy przeznaczyły na wojsko ok. 6 mld marek, czyli ok. 12 mld zł, co przekraczało całościowe wydatki wojskowe Polski w latach 1919 - 1935.
↑ 69. E. Kozłowski, op. cit., s. 241.
↑ 70. Tamże, s. 242.
↑ 71. Tamże, s. 240 i 241.
↑ 72. Tamże, s. 184.
↑ 73. Na temat wojsk Obrony Narodowej wyczerpująco pisze S. Truszkowski, Z dziejów organizacji formacji Obrony Narodowej w siłach zbrojnych II Rzeczpospolitej, WPH 1969, nr 3/4, s. 382 - 409 oraz K. Pindel, Obrona Narodowa, Warszawa 1979. M. Zgórniak w pracy Europa w przededniu wojny. Sytuacja militarna w latach 1938 - 1939, Kraków 1993, s. 234 podaje liczbę 83 batalionów ON. Trafna ocena przydatności bojowej ON w: Zarys dziejów wojskowości...,s. 721 - 722.
↑ 74. Zarys dziejów wojskowości...,s. 659 - 660.
↑ 75. P. P. Wieczorkiewicz, op. cit., s. 24.
↑ 76. M. Zgórniak, op. cit., s. 384 - 387. Do uderzenia na Polskę planowano użyć tylko część tych sił, z czego większość lotnictwa i gros sił wojsk szybkich.
↑ 77. P. P. Wieczorkiewicz, op. cit., s. 24, P. Matusak , E. Pawłowski , T. Rawski , op. cit., t.1, s. 52.
↑ 78. Nie utraciło wszak aktualności powiedzenie Napoleona, że Bóg jest po stronie liczniejszych batalionów.
↑ 79. K. Grunberg, J. Serczyk, Droga do rozbioru Polski 1918 - 1939. Nowe ustalenia, Warszawa 2005, s. 141 - 143.
↑ 80. Artykuł E. Rydza - Śmigłego opublikowany w jerozolimskiej gazecie "Na straży" w lutym 1947, napisany w Rumunii 24 XII 1939 roku. Cyt. za: N. Bethell, Zwycięska wojna Hitlera. Wrzesień 1939, Warszawa 1997, s. 32.
↑ 81. Jest to w pewnym sensie często przywoływany casus czeskiej kapitulacji, chociaż należy brać pod uwagę również czynnik skali, czyli wielkości państwa i liczby ludności. Całkowite "połknięcie" Polski przez Niemców nie było ani brane pod uwagę, ani możliwe. Niemcom brakowało aparatu administracyjnego i aparatu represji, stąd późniejsze sukcesy polskiego ruchu oporu pod okupacją hitlerowską, w przeciwieństwie do okupacji sowieckiej (poza wyjątkami - tereny dużych kompleksów leśnych, gdzie początkowo NKWD nie rozbiła polskiej partyzantki, co było tylko kwestią czasu).
↑ 82. Cyt. za: N. Bethell, op. cit., s. 33.
